Περιβαλλοντική Δικαιοσύνη στην Ελλάδα: Από τις Ανισότητες στη Βιώσιμη Λύση

του Σπύρου Καούρη

Η περιβαλλοντική δικαιοσύνη αποτελεί βασική αρχή για τη διασφάλιση μιας δίκαιης πράσινης μετάβασης και την προστασία ενός υγιούς και βιώσιμου περιβάλλοντος. Στην Ελλάδα, οι προκλήσεις που σχετίζονται με την κλιματική αλλαγή και τις φυσικές καταστροφές, καθώς και με την περιβαλλοντική υποβάθμιση, αποκαλύπτουν τις κοινωνικές ανισότητες και επισημαίνουν την ανάγκη για δίκαιες πολιτικές που θα ανταποκρίνονται στις ανάγκες όλων των κοινωνικών ομάδων.

Οι ευπαθείς κοινωνικές ομάδες, όπως τα νοικοκυριά χαμηλού εισοδήματος, και οι περιθωριοποιημένες κοινότητες πλήττονται δυσανάλογα από τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις. Περιοχές με έντονη βιομηχανική δραστηριότητα, όπως ο Ασπρόπυργος, καθώς και περιοχές που επηρεάζονται από φυσικές καταστροφές, όπως η Εύβοια και η Θεσσαλία, αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα. Τα άτομα που ανήκουν σε ευάλωτες ομάδες, όπως οι ηλικιωμένοι, οι μετανάστες και οι άνεργοι, αντιμετωπίζουν δυσκολίες στην προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή, καθώς συχνά δεν διαθέτουν τους απαραίτητους πόρους για ενεργειακή αναβάθμιση ή πρόσβαση σε καθαρή ενέργεια.

Η μετάβαση σε μια οικονομία χαμηλών εκπομπών άνθρακα αποτελεί σημαντική πρόκληση για την Ελλάδα, καθώς ενέχει τον κίνδυνο ενίσχυσης των κοινωνικών ανισοτήτων. Οι υψηλές τιμές των πράσινων τεχνολογιών και η ενεργειακή φτώχεια επηρεάζουν σημαντικό τμήμα του πληθυσμού, ενώ οι αγροτικές κοινότητες και οι εργαζόμενοι σε τομείς όπως ο λιγνίτης αντιμετωπίζουν απώλειες θέσεων εργασίας χωρίς εναλλακτικές λύσεις. Η εμπειρία της Δυτικής Μακεδονίας, όπου η σταδιακή απολιγνιτοποίηση οδήγησε σε απώλειες θέσεων εργασίας, αναδεικνύει την ανάγκη για καλύτερο σχεδιασμό και εκπαίδευση σε νέες δεξιότητες. Παράλληλα, οι επιπτώσεις στην υγεία των κατοίκων, όπως η αύξηση περιστατικών σοβαρών ασθενειών, για χρόνια δεν είχαν λάβει την απαραίτητη προσοχή στη δημόσια συζήτηση. Η πράσινη μετάβαση πρέπει να λαμβάνει υπόψη τόσο τις κοινωνικές όσο και τις περιβαλλοντικές προεκτάσεις της, διασφαλίζοντας καλύτερες συνθήκες διαβίωσης για όλους.

Παραδείγματα από το εξωτερικό δείχνουν ότι η περιβαλλοντική δικαιοσύνη μπορεί να εφαρμοστεί με επιτυχία, όπως στις ΗΠΑ με προγράμματα αστικής αναγέννησης και στη Γερμανία με τη συμμετοχή των πολιτών στη λήψη αποφάσεων. Στην Ελλάδα, παρά την ενσωμάτωση ευρωπαϊκών οδηγιών, η εφαρμογή παραμένει περιορισμένη, με χαρακτηριστικό παράδειγμα την αδυναμία υλοποίησης πολεοδομικών σχεδίων στις πυρόπληκτες περιοχές.

Η διαφάνεια και η συμμετοχή των πολιτών στην λήψη περιβαλλοντικών αποφάσεων είναι ζωτικής σημασίας για τη μείωση των ανισοτήτων. Σύμφωνα με πρόσφατη δημόσια διαβούλευση του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας τον Ιανουάριo του 2025, η εφαρμογή της Σύμβασης του Άαρχους αποτελεί κεντρικό ζήτημα για τη διασφάλιση της πρόσβασης στην πληροφόρηση και τη συμμετοχή των πολιτών στις περιβαλλοντικές αποφάσεις. Επιπλέον, η Ελλάδα λαμβάνει χρηματοδότηση από το Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης της ΕΕ, το οποίο στοχεύει στη στήριξη περιοχών που πλήττονται από την απεξάρτηση από τον άνθρακα, όπως η Δυτική Μακεδονία. Ωστόσο, για την αποτελεσματική αξιοποίηση αυτών των πόρων απαιτούνται διαφανείς διαδικασίες και στρατηγικός σχεδιασμός, ώστε η μετάβαση να είναι πραγματικά δίκαιη και βιώσιμη. Οι κοινωνικές ανισότητες και η περιβαλλοντική υποβάθμιση συνδέονται άμεσα, με τις ευάλωτες ομάδες να υφίστανται δυσανάλογες επιπτώσεις.  Μελέτες δείχνουν ότι οι φτωχότερες κοινότητες πλήττονται περισσότερο από τη ρύπανση και την κλιματική αλλαγή, ενώ έχουν περιορισμένη πρόσβαση σε καθαρή ενέργεια και νερό σύμφωνα με πορίσματα οργανισμών όπως ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος (ΕΟΠ) εν έτη 2023.

Η πράσινη μετάβαση πρέπει να συνοδεύεται από στοχοθετημένες πολιτικές με κοινωνικό πρόσημο, που στηρίζουν τα φτωχότερα νοικοκυριά και καταπολεμούν την ενεργειακή φτώχεια.  Τεχνολογίες, όπως έξυπνοι μετρητές και ενεργειακή εκπαίδευση, μπορούν να μειώσουν την κατανάλωση έως και 50%, όπως δείχνουν μελέτες του MIT. Παρόμοιες πρωτοβουλίες θα μπορούσαν να εφαρμοστούν και στην Ελλάδα, με την ενσωμάτωσή τους σε εθνικές στρατηγικές και προγράμματα επιδότησης, ώστε να διασφαλιστεί ότι η ενεργειακή μετάβαση είναι προσιτή και ωφέλιμη για όλους, μειώνοντας τις οικονομικές και κοινωνικές ανισορροπίες.

Η περιβαλλοντική δικαιοσύνη δεν είναι μόνο ζήτημα ηθικής, αλλά και προϋπόθεση για τη μακροπρόθεσμη ευημερία της κοινωνίας. Η εξάλειψη των κοινωνικών ανισοτήτων μέσα από δίκαιες περιβαλλοντικές πολιτικές αποτελεί βασικό στόχο για τη διασφάλιση ενός βιώσιμου μέλλοντος για όλους.