Depaving: Μπορεί ένα ξηλωμένο πλακάκι να σώσει μια πόλη;
του Σπύρου Καούρη
Περπατάς καλοκαίρι σε ένα ελληνικό πεζοδρόμιο.
Ο ήλιος χτυπάει από πάνω, το τσιμέντο επιστρέφει τη ζέστη από κάτω, και κάπου ανάμεσα σε μια λακκούβα, ένα καμένο παρτέρι και ένα φρεάτιο που μυρίζει βροχή πριν καν βρέξει, αναρωτιέσαι:
Μήπως στρώσαμε υπερβολικά πολύ την πόλη;
Για χρόνια, η «τακτοποιημένη» πόλη ήταν η στρωμένη πόλη. Πλακάκι στην αυλή. Άσφαλτος στον δρόμο. Τσιμέντο στο σχολείο. Κυβόλιθος στην πλατεία. Όσο λιγότερο χώμα φαινόταν, τόσο πιο «καθαρός» έμοιαζε ο χώρος.
Μόνο που το έδαφος δεν είναι ντροπή για να το κρύβουμε.
Είναι υποδομή.
Και όταν το καλύπτουμε παντού, η πόλη σταματά να αναπνέει.
Τι είναι το depaving;
Το depaving, ή αλλιώς αποσφράγιση εδάφους, είναι η αφαίρεση αδιαπέραστων επιφανειών όπως πλακάκια, τσιμέντο και άσφαλτος και η αντικατάστασή τους με χώμα, φυτά, δέντρα, κήπους βροχής ή διαπερατά υλικά.
Με πιο απλά λόγια:
βγάζεις λίγο γκρι και επιστρέφεις λίγο ζωή.
Δεν είναι μόδα κηπουρικής. Δεν είναι «να βάλουμε δύο γλαστρούλες να πρασινίσει το Instagram. Είναι μια πρακτική λύση για πόλεις που ζεσταίνονται, πλημμυρίζουν και χάνουν σταδιακά τη φυσική τους λειτουργία.
Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος αναφέρει ότι η σφράγιση του εδάφους, δηλαδή η κάλυψή του με αδιαπέραστα υλικά, αποτελεί βασική αιτία υποβάθμισης των εδαφών στην Ευρώπη. Συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο πλημμυρών, λειψυδρία, απώλεια βιοποικιλότητας και υπερθέρμανση.
Άρα το πρόβλημα δεν είναι μόνο ότι οι πόλεις μας έχουν πολύ τσιμέντο.
Το πρόβλημα είναι ότι το τσιμέντο, όταν απλώνεται παντού, αρχίζει να συμπεριφέρεται σαν περιβαλλοντικό καπάκι.
Τι παθαίνει το νερό όταν δεν βρίσκει χώμα;
Η βροχή δεν εξαφανίζεται επειδή τη στρώσαμε με πλακάκια.
Απλώς αλλάζει δρόμο.
Σε μια φυσική επιφάνεια, μέρος του νερού απορροφάται από το έδαφος, συγκρατείται, φιλτράρεται και επιστρέφει αργότερα στον κύκλο του νερού. Σε μια αδιαπέραστη επιφάνεια, το νερό τρέχει γρήγορα προς τα φρεάτια, τους δρόμους, τα χαμηλά σημεία και τελικά προς εκεί όπου δεν το θέλουμε.
Στα υπόγεια.
Στις εισόδους.
Στους δρόμους που μετατρέπονται σε ποτάμια.
Το depaving δεν ακυρώνει την ανάγκη για σοβαρά αντιπλημμυρικά έργα. Μπορεί όμως να μειώσει την πίεση στο αστικό περιβάλλον. Να δώσει στο νερό περισσότερες μικρές εξόδους. Να καθυστερήσει την απορροή. Να κάνει την πόλη λίγο πιο «σφουγγάρι» και λίγο λιγότερο «ταψί».
Η Ολλανδία το έκανε διαγωνισμό
Στην Ολλανδία, το depaving έγινε κάτι ανάμεσα σε περιβαλλοντική καμπάνια και εθνικό σπορ.
Το λένε NK Tegelwippen. Σε ελεύθερη μετάφραση: εθνικό πρωτάθλημα… ξηλώματος πλακιδίων.
Οι πολίτες, οι δήμοι και οι γειτονιές αφαιρούν πλακάκια από αυλές, πεζοδρόμια και δημόσιους χώρους και τα αντικαθιστούν με φυτεύσεις. Το αποτέλεσμα μετριέται.
Κυριολεκτικά.
Το 2025, στην Ολλανδία αφαιρέθηκαν σχεδόν 6 εκατομμύρια πλακάκια, ενώ ο συνολικός μετρητής του προγράμματος δείχνει πάνω από 21 εκατομμύρια πλακάκια όλα τα χρόνια.
Και εδώ είναι το ωραίο:
δεν περίμεναν όλοι ένα μεγάλο έργο από «κάπου ψηλά».
Έκαναν την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή πράξη γειτονιάς.
Ένα πλακάκι τη φορά.
Δεν είναι μόνο νερό. Είναι και ζέστη.
Αν έχεις περάσει μεσημέρι Ιουλίου από πλατεία χωρίς σκιά, ξέρεις. Δεν περπατάς. Ψήνεσαι αργά, σαν πατάτα σε λαδόκολλα.
Οι σκληρές επιφάνειες απορροφούν και επανεκπέμπουν θερμότητα. Το πράσινο, αντίθετα, προσφέρει σκίαση, εξατμισοδιαπνοή και καλύτερες μικροκλιματικές συνθήκες. Γι’ αυτό και πολλές πόλεις πλέον δεν βλέπουν τις φυτεύσεις ως διακόσμηση, αλλά ως υποδομή προσαρμογής.
Το Παρίσι, για παράδειγμα, εφαρμόζει το πρόγραμμα OASIS Schoolyards, μετατρέποντας σχολικές αυλές σε πράσινες οάσεις που λειτουργούν ως δροσεροί χώροι για παιδιά και κατοίκους της γειτονιάς. Το πρόγραμμα αναπτύχθηκε επειδή η υψηλή σφράγιση εδάφους και η έλλειψη δροσερών πράσινων χώρων αυξάνουν την ευαλωτότητα της πόλης στους καύσωνες.
Και εδώ κάπου χτυπάει καμπανάκι για την Ελλάδα.
Γιατί αν υπάρχει κάτι που ξέρουμε καλά, είναι οι σχολικές αυλές-τηγάνια.
Και στην Ελλάδα;
Οι ελληνικές πόλεις έχουν πυκνή δόμηση, περιορισμένους ελεύθερους χώρους, παλιές υποδομές, έντονους καύσωνες και συχνότερα επεισόδια ακραίας βροχόπτωσης.
Με απλά λόγια: έχουμε ακριβώς τις συνθήκες που κάνουν τέτοιες λύσεις χρήσιμες.
Δεν χρειάζεται να γκρεμίσουμε την πόλη.
Χρειάζεται να της ανοίξουμε μικρές ανάσες.
Σε σχολικές αυλές.
Σε πεζοδρόμια.
Σε πλατείες.
Σε δημοτικά κτίρια.
Σε ακάλυπτους χώρους.
Σε χώρους στάθμευσης που θα μπορούσαν να γίνουν πιο διαπερατοί.
Η έρευνα για την επέκταση των αδιαπέραστων επιφανειών στην Ελλάδα δείχνει ότι το ζήτημα συνδέεται άμεσα με τον κλιματικά ανθεκτικό σχεδιασμό, ειδικά στις μεσογειακές και παράκτιες περιοχές.
Με άλλα λόγια, δεν μιλάμε για πολυτέλεια.
Μιλάμε για προσαρμογή.
Τι θα μπορούσε να γίνει πρακτικά;
Μια ελληνική εκδοχή του depaving δεν χρειάζεται να ξεκινήσει με τεράστια λόγια.
Θα μπορούσε να ξεκινήσει με μικρές, καθαρές κινήσεις:
Πράσινες σχολικές αυλές, με λιγότερο τσιμέντο και περισσότερη σκιά.
Δημοτικοί διαγωνισμοί αποσφράγισης, στα πρότυπα του Tegelwippen.
Κίνητρα για φυτεμένες προσόψεις και μικρούς κήπους βροχής.
Διαπερατά υλικά σε αναπλάσεις, όχι άλλη μία πλατεία-τηγάνι με τρία δέντρα για άλλοθι.
Χαρτογράφηση των πιο θερμών και πλημμυρικά ευάλωτων σημείων, ώστε οι παρεμβάσεις να γίνονται εκεί που πραγματικά χρειάζονται.
Και, φυσικά, συντήρηση.
Γιατί το πράσινο δεν είναι κορδέλα εγκαινίων.
Είναι ζωντανή υποδομή.
Αν το φυτέψεις και το ξεχάσεις, δεν έκανες κλιματική πολιτική. Έκανες μνημόσυνο φυτού.
Το μέλλον ίσως έχει λιγότερο τσιμέντο
Για πολλά χρόνια πιστέψαμε ότι η σύγχρονη πόλη πρέπει να είναι λεία, καθαρή, στρωμένη και ελεγχόμενη.
Χωρίς χώμα.
Χωρίς φύλλα.
Χωρίς λάσπη.
Χωρίς «ακαταστασία».
Όμως η φύση δεν είναι ακαταστασία.
Είναι μηχανισμός ισορροπίας.
Ίσως λοιπόν η ανθεκτική πόλη του μέλλοντος να μην είναι αυτή που καλύπτει κάθε εκατοστό με υλικό. Ίσως είναι αυτή που ξέρει πότε να αφήνει χώρο στο νερό, στη ρίζα, στη σκιά και στο χώμα.
Ένα ξηλωμένο πλακάκι δεν θα σώσει μόνο του μια πόλη.
Αλλά μπορεί να είναι η πρώτη ρωγμή στο τσιμέντο της αδιαφορίας.
Βιβλιογραφία
European Environment Agency. Land use and soil sealing in Europe. Διαθέσιμο στο: https://www.eea.europa.eu/en/topics/in-depth/land-use
European Commission. Soil health.
Διαθέσιμο στο: https://environment.ec.europa.eu/topics/soil-health_en
NK Tegelwippen. Tegelstand / official tile counter. Διαθέσιμο στο: https://www.nk-tegelwippen.nl/tegelstand/
Vieillard, C. et al. 2024. Impacts of soil de-sealing practices on urban land-uses, soil functions and ecosystem services in French cities. Διαθέσιμο στο: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352009424001019
Climate-ADAPT. Paris OASIS Schoolyard Programme, France. Διαθέσιμο στο: https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata/case-studies/paris-oasis-schoolyard-programme-france
Lagarias, A. 2023. Impervious Land Expansion as a Control Parameter for Climate-Resilient Planning on the Mediterranean Coast: Evidence from Greece. Διαθέσιμο στο: https://www.mdpi.com/2073-445X/12/10/1844
ESPON. 2024. No net land take trajectories: Policy brief. Διαθέσιμο στο: https://www.espon.eu/sites/default/files/2024-12/no-net-land-take-trajectories_policy-brief.pdf
CIPRA / Ground: breaking Project. 2025. Unsealing to improve Soil, Climate and Biodiversity. Διαθέσιμο στο:
Σχόλια