Κοινοί, Ανερχόμενοι και Επίμονοι Ρύποι στα Ύδατα

της Παρασκευής Χαλάτση-Διαμάντη

Το νερό αποτελεί θεμελιώδη φυσικό πόρο και προϋπόθεση για τη ζωή, τη δημόσια υγεία, την οικονομική ανάπτυξη και τη σταθερότητα των οικοσυστημάτων. Ωστόσο, οι σύγχρονες κοινωνίες βρίσκονται αντιμέτωπες με δύο αλληλένδετες κρίσεις: την ολοένα αυξανόμενη λειψυδρία και την υποβάθμιση της ποιότητας των υδάτων λόγω ρύπανσης. Η κλιματική αλλαγή επιδεινώνει τη διαθεσιμότητα γλυκού νερού, ενώ η εντατικοποίηση των γεωργικών, βιομηχανικών και αστικών δραστηριοτήτων οδηγεί στη συσσώρευση ρύπων στα υδάτινα σώματα [1].

Η λειψυδρία και η έλλειψη πόσιμου νερού έχουν εξελιχθεί σε διεθνές πρόβλημα με σημαντικές κοινωνικοοικονομικές και περιβαλλοντικές επιπτώσεις. Η κλιματική αλλαγή, με τις αυξημένες θερμοκρασίες και τις λιγοστές βροχοπτώσεις, οδηγεί σε μειωμένη ανανέωση των υδάτινων πόρων, εξάτμιση επιφανειακών νερών και συχνότερα ακραία φαινόμενα, όπως παρατεταμένες ξηρασίες. Επιπρόσθετα, η υπεράντληση υπόγειων υδροφορέων και η αναποτελεσματική άρδευση στη γεωργία επιτείνουν την έλλειψη [2][3].

Παράγοντες που οδηγούν στη μείωση του πόσιμου νερού

Ταυτόχρονα, η ρύπανση των υδάτων μετατρέπει διαθέσιμους πόρους σε μη αξιοποιήσιμους.

Οι πηγές ρύπανσης είναι πολλαπλές:

• Oι βιομηχανικές απορρίψεις μεταφέρουν βαρέα μέταλλα, οργανικούς διαλύτες και επικίνδυνες χημικές ενώσεις.

• Η γεωργική δραστηριότητα ευθύνεται για την εισροή νιτρικών, φωσφορικών και φυτοφαρμάκων, που οδηγούν σε ευτροφισμό και απώλεια βιοποικιλότητας.

• Τα αστικά & νοσοκομειακά λύματα, ειδικά όταν δεν υποβάλλονται σε κατάλληλη επεξεργασία, εισάγουν μικροοργανισμούς, οικιακά χημικά, ανθεκτικές φαρμακευτικές ενώσεις και μικροπλαστικά στον υδροφόρο ορίζοντα [4].

  
  

Πέρα από τις πηγές ρύπανσης, οι υδατικοί ρύποι μπορούν να κατηγοριοποιηθούν σε τρεις βασικές ομάδες ανάλογα με την φύση τους: ανόργανους, οργανικούς και βιολογικούς [5].

• Οι ανόργανοι και ραδιενεργοί ρύποι περιλαμβάνουν βαρέα μέταλλα, όπως ο μόλυβδος, το κάδμιο, ο υδράργυρος, το αρσενικό και το χρώμιο, καθώς και ραδιενεργές ενώσεις. Τα εν λόγω στοιχεία και ουσίες προέρχονται κυρίως από μεταλλευτικές και μεταλλουργικές δραστηριότητες, βιομηχανικές απορρίψεις, διάβρωση παλαιωμένων υλικών και διαδικασίες διαχείρισης πυρηνικών αντιδραστήρων. Χαρακτηρίζονται από υψηλή τοξικότητα, ικανότητα βιοσυσσώρευσης και ανθεκτικότητα [5].

• Οι οργανικοί ρύποι περιλαμβάνουν ένα ευρύ φάσμα ενώσεων, όπως φαρμακευτικά κατάλοιπα, ορμόνες, χρωστικές και διαλύτες από βιομηχανικές διεργασίες, πλαστικοποιητές (π.χ. φθαλικές ενώσεις), επιφανειοδραστικά, αλλά και μικροπλαστικά, τα οποία πλέον θεωρούνται σημαντικός αναδυόμενος ρύπος λόγω της διασποράς και της μεγάλης διάρκειας ζωής τους. Στην κατηγορία αυτή εντάσσονται και οι PFAS, οι «αιώνιες χημικές ουσίες», που παρουσιάζουν εξαιρετικά χαμηλό ρυθμό αποδόμησης [5].

• Τέλος, οι βιολογικοί ρύποι περιλαμβάνουν μικροβιακούς πληθυσμούς όπως βακτήρια, ιούς και πρωτόζωα, ενώ ιδιαίτερη ανησυχία προκαλούν τα γονίδια αντοχής στα αντιβιοτικά (ARGs) και τα στελέχη μικροοργανισμών με αντοχή σε πολλαπλά αντιβιοτικά (AMR strains). Αυτοί οι βιολογικοί ρύποι προέρχονται κυρίως από ανεπαρκώς επεξεργασμένα λύματα, νοσοκομειακά απόβλητα και γεωργικά συστήματα με εκτεταμένη χρήση αντιβιοτικών, συνιστώντας σοβαρή απειλή για τη δημόσια υγεία και την αποτελεσματικότητα των σύγχρονων αντιμικροβιακών θεραπειών [5].

  
  

Οι κοινότεροι υδάτινοι ρύποι περιλαμβάνουν θρεπτικές ουσίες (νιτρικά και φωσφορικά), βαρέα μέταλλα όπως υδράργυρο και κάδμιο, οργανικούς ρύπους, μικροβιακούς παθογόνους οργανισμούς και μικροπλαστικά. Αυτές οι ουσίες μπορούν να προκαλέσουν από αλλοίωση της ποιότητας του πόσιμου νερού έως άμεσες επιπτώσεις στην ανθρώπινη υγεία, όπως βαριές μεταλλικές δηλητηριάσεις, ηπατικές βλάβες ή υδατογενείς λοιμώξεις [5][6].

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η κατηγορία των αναδυόμενων ρύπων (ΕCs), οι οποίοι περιλαμβάνουν φαρμακευτικές ουσίες, ορμόνες, προϊόντα προσωπικής φροντίδας, νανοσωματίδια, στελέχη μικροοργανισμών με ενισχυμένη αντοχή, χημικούς επιβραδυντές φλόγας κ.α. Οι αναδυόμενοι ρύποι εντοπίζονται όλο και συχνότερα σε ποτάμια και λίμνες λόγω της περιορισμένης δυνατότητας των μονάδων επεξεργασίας λυμάτων συμβατικής λειτουργίας να τους αφαιρέσουν. Έρευνες έχουν τεκμηριώσει επιδράσεις όπως ενδοκρινικές διαταραχές, μεταλλάξεις έως και θάνατο σε υδρόβια είδη, ενώ οι συνέπειες της μακροπρόθεσμης κατανάλωσης νερού από τον άνθρωπο ακόμα διερευνώνται [5][6][7].

Τέλος, οι επίμονοι οργανικοί ρύποι (POPs), όπως τα μικροπλαστικά, τα PFAS, οι διοξίνες και το DDT, αποτελούν ουσίες ιδιαίτερα ανθεκτικές στη βιολογική και χημική αποδόμηση. Συσσωρεύονται στους ιστούς οργανισμών και μεταφέρονται σε μεγάλες αποστάσεις, γεγονός που εξηγεί την παρουσία τους ακόμη και στην Αρκτική. Οι συνέπειές τους είναι ιδιαίτερα σοβαρές: ενδοκρινικές διαταραχές, καρκινογένεση, αναπτυξιακά προβλήματα και τοξικές επιπτώσεις στη θαλάσσια πανίδα. Παρόλο που κάποιες από αυτές τις ουσίες έχουν απαγορευτεί διεθνώς, η περιβαλλοντική τους παρουσία παραμένει ανησυχητική λόγω της παρατεταμένης ανθεκτικότητα τους [5][6][8][9][10].

Συμπερασματικά, η λειψυδρία και η υποβάθμιση της ποιότητας των υδάτων αποτελούν μείζονες παγκόσμιες προκλήσεις, οι οποίες επιδεινώνονται από την κλιματική αλλαγή, την άναρχη αστικοποίηση, τις εντατικές γεωργικές πρακτικές και τις ανεπαρκείς υποδομές επεξεργασίας λυμάτων. Παράλληλα, η εμφάνιση αναδυόμενων και επίμονων ρύπων αναδεικνύει την ανάγκη για προηγμένες τεχνολογίες επεξεργασίας, ενισχυμένη παρακολούθηση και αυστηρότερα ρυθμιστικά πλαίσια. Η βιώσιμη διαχείριση των υδατικών πόρων απαιτεί, συνεπώς, μια ολοκληρωμένη επιστημονική προσέγγιση, συνδυασμένη με τεχνολογική καινοτομία και ισχυρή περιβαλλοντική διακυβέρνηση.

Πηγές

[1] Karimi, M., Tabiee, M., Karami, S., Karimi, V., & Karamidehkordi, E. (2024). Climate change and water scarcity impacts on sustainability in semi-arid areas: Lessons from the South of Iran. Groundwater for Sustainable Development, 24, 101075. https://doi.org/10.1016/j.gsd.2023.101075

[2] Ravinandrasana, V. P., & Franzke, C. L. E. (2025). The first emergence of unprecedented global water scarcity in the Anthropocene. Nature Communications, 16(1), 8281. https://doi.org/10.1038/s41467-025-63784-6

[3] Biswas, A., Sarkar, S., Das, S., Dutta, S., Choudhury, M. R., Giri, A., Bera, B., Bag, K., Mukherjee, B., Banerjee, K., Gupta, D., & Paul, D. (2025). Water scarcity: A global hindrance to sustainable development and agricultural production – A critical review of the impacts and adaptation strategies. Cambridge Prisms Water, 3. https://doi.org/10.1017/wat.2024.16

[4] Al-Taai, S. H. H. (2021). Water pollution Its causes and effects. IOP Conference Series Earth and Environmental Science, 790(1), 012026. https://doi.org/10.1088/1755-1315/790/1/012026

[5] Chalatsi-Diamanti, P., Isari, E. A., Grilla, E., Kokkinos, P., & Kalavrouziotis, I. K. (2025b). Recent prospects, challenges and advancements of photocatalysis as a wastewater treatment method. Water Emerging Contaminants & Nanoplastics, 4(2). https://doi.org/10.20517/wecn.2025.03

[6] Ahamad, A., Madhav, S., Singh, A. K., Kumar, A., & Singh, P. (2019). Types of water pollutants: conventional and emerging. In Advanced functional materials and sensors (pp. 21–41). https://doi.org/10.1007/978-981-15-0671-0_3

[7] Morin-Crini, N., Lichtfouse, E., Liu, G., Balaram, V., Ribeiro, A. R. L., Lu, Z., Stock, F., Carmona, E., Teixeira, M. R., Picos-Corrales, L. A., Moreno-Piraján, J. C., Giraldo, L., Li, C., Pandey, A., Hocquet, D., Torri, G., & Crini, G. (2022). Worldwide cases of water pollution by emerging contaminants: a review. Environmental Chemistry Letters, 20(4), 2311–2338. https://doi.org/10.1007/s10311-022-01447-4

[8] Akhtar, A. B. T., Naseem, S., Yasar, A., & Naseem, Z. (2021). Persistent Organic Pollutants (POPs): Sources, Types, Impacts, and Their Remediation. In Environmental and microbial biotechnology (pp. 213–246). https://doi.org/10.1007/978-981-15-5499-5_8

[9] Alsadik, A., Akintunde, O. O., Habibi, H. R., & Achari, G. (2025). PFAS in water environments: recent progress and challenges in monitoring, toxicity, treatment technologies, and post-treatment toxicity. ENVIRONMENTAL SYSTEMS RESEARCH, 14(1), 18. https://doi.org/10.1186/s40068-025-00411-9

[10] Sunny, A. R., Sazzad, S. A., Islam, M. A., Mithun, M. H., Hussain, M., Raposo, A., & Bhuiyan, M. K. A. (2025). Microplastics in Aquatic Ecosystems: A global review of distribution, ecotoxicological impacts, and human health risks. Water, 17(12), 1741. https://doi.org/10.3390/w17121741